'Etita,

KATAKI kae tu'u atu 'eku tohi ni ho'o Nusipepa na'a 'aonga ki he Kau Tonga Nu'u Sila 'oku nau fekumi ki he ngaahi me'a mo'oni fekau'aki mo e 'api ko 'Atalanga. Ko e ngaahi me'a 'eni 'e 'aonga ke fai hano vakai'i:

1. Ko e tohi ko ia 'a Elizabeth Wood-Ellem 'oku fakahingoa ko e "Queen Salote of Tonga" peesi: 235, 239 mo e 286, 'oku fakamatala ai ko e 'api ko " 'Atalanga: na'e fakatau 'i he 1952 'e he Pule'anga Tonga 'aki 'a e ₤15,000 (Sovaleni) ke ngaue'aki 'e he Kuini mo e Fale 'o e Tu'i.

2. Na'e kau foki 'i he 'uhinga 'o e fakatau 'o e 'api ke faka'aonga'i 'e he kakai Tonga 'i Nu'usila pea ke nofo ai 'a e fanau Tonga na'a nau ako 'i Nu'u Sila 'i he 1950 tupu 'o hoko hoko mai aipe ki he 2000 tupu. Na'e fa'a nofo ai 'a e kakai Tonga ka na'a nau totongi 'enau nofo ki he Pule'anga.

3. Ko e 'api na'e liliu mei he famili 'o Nathan kia Kuini Salote he 'aho 17/11/1952 pea liliu kia Taufa'ahau Tupou – 4 he 'aho 9/2/1966 pea hoko atu 'eni kia Siaosi Tupou – 5. 'Oku 'ikai 'i ai ha fakamo'oni he fakamatala Pa'anga Huatu 'a e Pule'anga ki he 1952/1953 na'e 'i ai ha pa'anga na'e tali 'e he Fale Alea ki ha fakatau 'Api 'i Auckland, New Zealand. Ka 'oku ha he fakmatala pa'anga ki he Pa'anga mo e mo'ua 'o e Pule'anga ki he ta'u pa'anga na'e ngata 'i he 'aho 30 Sune 1953 'a e pa'anga na'e fakahu atu ko e "Advance: Various (me'a kehekehe)" ko e ₤44,639/17/2 (Sovaleni). Ko e 'Akauni Lalo Laine 'eni (Below-The-Line) pea na'e lava pe ke ngaue'aki ki he fakatau 'Api kae 'oua 'e fakahu 'i he 'Esitimeti Fakamole kuo pau ke 'ave ki he Fale Alea.

4. Ko e 'uluaki 'asi 'a e pa'anga fakamole ki he tauhi 'o e 'api ko " 'Atalanga" ko e ₤4,000 'i he 'Esitimeti 'o e ta'u 1953/1954 pea ko e laine 'Aitemi ko ia 'oku fakalea "Government Hostel (Fale Pule'anga) Auckland." 'Oku ha he Kasete 'a e Pule'anga Fika – 10 'aho 28 Siulai, 1953 'a e 'Esitimeti 1953/1954 pea ko e fakamatala 'i he peesi – 125 ki he pa'anga kuo vahe'i ki he 'api 'oku fakalea fakatonga – "Ke totongi 'a e ngaahi fakamole 'i he 'Api Pule'anga 'i Nu'u Sila,…" Na'e hoko atu aipe 'a e pa'anga ne vahe'i 'I he 'Esitimeti : ₤7,000 he 1954/1955; ₤7,200 'i he 1960/1961 pea mahino ange hono fakalea ko e "Government Hostels ('Atalanga) Auckland." Ko e 1968/1969 na'e pa'anga 'e 15,600. Ko e 1975/1976 na'e pa'anga 'e 21,592 pea pa'anga 'e 51,366 'i he 1980/1981. Ko e 1988/1989 na'e pa'anga 'e 130,464 pea pa'anga 'e 118,464 'i he 1989/1990, pea hoko hoko atu aipe ki he ta'u 2,000 tupu.

5. Ko e kau Ako Tonga na'e nofo 'i 'Atalanga na'a nau 'alu ki Nu'u Sila he "Queen Salote Scholarship Fund (Pa'anga Sikolasipi Kuini Salote)" pea ko e 'uluaki ha 'a e 'Aitemi ko eni 'i he 'Esitimeti Pa'anga Fakamole ko e ₤1,500 'i he ta'u 1954/1955 pea hoko hoko atu aipe.

'Oku kei fiema'u ke fai ha fekumi ki he ngaahi tohi faka-Pule'anga 'o e ta'u 1952 mo e 1953 hange ko e Kasete Faka-Pule'anga, Lipooti Fakata'u 'a e Palemia mo e Minisita Pa'anga na'a ma'u ai ha fakamatala ki he fakatau 'api. Pehe ke faka'eke'eke 'a Elizabeth Wood-Ellem, na 'oku ne ma'u ha toe tohi mahu'inga fekau'aki mo e fakatau 'Api pea fai mo ha kumi ki he Makasini ko ia ko e, "Pacific Islands Monthly" 'Okatopa, 1952. Ko e fakafofonga 'o e Pule'anga Tonga 'i Auckland he ta'u 1952 'o fai mai ko e Speddings Company Limited na'a ne fai 'a e ngaahi fakamole ki hono tauhi 'o 'Atalanga mo e me'a fakapa'anga 'o e Pule'anga pea 'oku malava pe ke nau tauhi ha 'u pepa mahu'inga ki he fakatau 'api.

'Oku ou fakamalo atu heni ki he'etau Kau Loea 'i Nu'u Sila – Mataitini Fotu, Sione Fonua mo 'Amelia Saafi ho'omou feinga 'oku fai ke fakamahino pe ko e 'api ko 'Atalanga na'e fakatau 'e he Pule'anga. 'Oku mahu'inga ho'omou 'ohake 'a e me'a ni he 'oku tau fanongo pe 'oku 'i ai mo e 'api 'o e Pule'anga 'i London, San Francisco mo New York, ka ko hai kuo sio he ngaahi Tohi Fakatau 'api ko ia.

'E faifai pea mo'oni si'i tangi laulau 'a e fefine ngaue mateaki li'oa 'e taha – Ko e me'a 'oku ongo ko e ta'u lahi 'etau mo'ui na'e mole noa pe hono ngaue'i 'a e fo'i loi!!

Sione 'Uhilamoelangi Liava'a

twina24 [at] yahoo [dot] com [dot] au